Category: литература

Category was added automatically. Read all entries about "литература".

Матиев Аббаса «Аьттув» яхача романах лаьца Коазой Iийсас аьнна дош.

Моллаг1а цхьа дие дезашдола х1ама ца дие, бахьан лиехаш хул нах. Г1алг1ай каьхата-мотт ца 1омабие бахьан кора а даь, из бахьан хьалхадоахаш бар х1анзалца дукхаг1бола г1алг1ай, царна корадаь бахьан дар: г1алг1ай меттал дола литература чамза а да, къие-меца а да, яхаш. «Дега́ сакъердам луш дац, керта хьоанал луш а дац» - оалар дукхаг1чар. Бакъбарий уж? Бакъбар, совета 1аьдало яздархой лакаш лаьцача заманчухь. Прозаи драматургеи темаш къие яр: граждански т1ом, колхозхой, «тиша 1адаташ», бусулба динацар т1ом, коммунизма г1алаш. Вешта аьлча «Блокнот агетатора» могадер.

Шовзткъа-къовзткъа шера г1алг1ай поэзе ши-кхо г1а мара баккханзар – ужаш а дар кувгаш дуодача берий г1алгаш. Х1ана? Бокъо яцар дега чура мел доаг1ар каьхата т1а даккха. Цудухь г1алг1ай лирикаш ба ала йиш йолаш массехк саг вар, нач1ала к1оаргалца белгалбаьнна: Дж. Яндиев, Капитон Чахкиев, Джабраил Албаков, Гагиев Гирихан. Цар кхолламашта юкъе а дукха я цабоалаш яьзъяь х1амаш: 1а парти, Ленин, совета 1аьдал хоастадеш йоазув юкъе ца долле, хьа книжка киепа туохацар.

Тахан из шеддар т1иерадаьннад. Цензура яц. Г1алг1ай яздархоша а, поэташа а шерра г1а боахаш кхоллама лоам боаккхаш латт. Т1еххьарча итта шера хьадаьд хьалха д1адахача кховзткъе шера даьчул дукхаг1а а дикаг1а а.

Хьадел вай «Литературни Г1алг1айче» яха журнал: мел дукха ба мехкарий, кегинах, къуонахий, кхалнах – поэзи а проза а кхоллашболчар керда ц1ераш. Дала аьттув боаккхалба цар. Со ала валлац шоана хьалха д1аяхача йоазонхой ноахало кхеллар шеддар вуо да. Да цар йоазонашта юкъе деша чам болаш х1амаш, амма к1езига да.

Х1анз г1улакх хувцаденнад. Вай дика поэташ а, прозаикаш а, драматургаш а гучабаьннаб. Гарочханов Бадрудин, (прозаик), Матиев 1аббас (прозаик), Теркакиева Аьсет (драматург, прозаик). Поэташ-м б1арчча къунабарий плеяда ма йий.

Цудухь аз майрра ях: тахан г1алг1ай йоазув г1алг1ашта юкъе д1а ца дахар бахьан ца1 мара дац – г1алг1ашта – шоай наьна мотт 1омабе цалар мара. Вай поэзи а вай проза а кхыча гаьнадаьннача къамашта т1акхувш а латт.

Аз дувцар г1алг1ай метталдар мара дац, вешта эрсий меттал яьздеш а ма бий. Даьра эрсий меттала литература библиотекаш йизза ма латт, вайна, г1алг1ашта, цар метта царца нийсдала ма могаргдац.

Дукха ха яц Матиев 1аббаса «Аьттув» яха роман арадаьнна. Цох массехкдош ала лов суона. Из дийшачоа гучабоал ший тайпара романа лоаттам – шаьрача арадаьнна тайжа дуода Шолжа тоатол муо.

ХIХ б1аьшера чаккхеи ХХ-ча б1аьшера хьалхар юхьиги чулоац романа, аз кхиетадечох.

Ер роман, вай литературни яьржа юкъарчал яларе, хьогге айдаь тахка диезаш дар. Тахка бахьанаш дукха а доахк укханах...

Аз укх лоацача сай йоазон т1а белгалдоаккхаргда, сайна къаьстта диезаденна цхьа-ши х1ама. Эггара хьалха белгалбаккхабиезар – ц1ена г1алг1ай мотт. Г1алг1ай метта керттера оамал – сабар да. Cабаре мотт ба вайбар. 1аббаса романа мотт – шие ма дарра сабар да. хьажал мишта буолалу романа шоллаг1а корта: «Керда вахар доладир Г1айг1ата ший во1ацеи несийцеи. Хоза тар а луш, баха хайшар уж. В1алла хозацар, йоккха саг насийна е во1а т1ачайха. Несийга йистхулуш оалар: «Ай, Дала дукха йоахае хьо, Дала хайра де хьох». Къовсам бола х1ама-м цо маьр дезалца а леладацар. Нахаца таръяла ховш саг яр Г1айг1ат». (18 оаг1ув).

Цу цхьан абзацо сийрдадоакх Г1айг1ата сурт-сибат, хьа а йоалайий 1ооттаю дешачарна хьалхишка цу ханара г1алг1ай йоккха саг. Цул совг1а мишта тайжа дуода автаро хьадувцар. Цу буоларах д1адуода деррига ер доккха роман (500 совг1а оаг1ув).

Цул совг1а укх романа т1а мел бувца турпалаш, кхалнах а, ма1анах а, бераш а, боккхий нах а – х1аравар ший юхьа-сибат ший белггала г1ов-кеп, буолар, оамал йолаш ба. Из да яздархо ший белха дика пхьар вольга.

Ер тайпа статья язъеш хилча эггара хьалха тема хьоае езар. Тема я – ч1ир лиехар. 1аьдала бокъо т1айоацаш даьхача Кавказа къамашта юкъе лаьтта г1улакх да из. Из тема автаро яьшхай: нах бахача метте нийслу саг вер. Цхьадар цаховш, дагадоацаш нийслу, цхьадар эг1азло юкъе ийккхача нийслу – дукха ма дий хатара бахьанаш. Наьсара Жабал вув, г1аттий топ яьнна. Жабал ший диекхар хьадеха венавар. Цу фабула гоннахьа говза хьат1аувз автаро из башха роман, йоач1инга т1а аьхинг лусташ муо.

Бахьан да из. Д1ахо мел дуодачо хьахьокх г1алг1ай къаман вахара чухьие: оамал, хьашташ, г1улакхаш, боахам, т1абувха г1ирс, ц1енче – шеддар. Керттерадар ца1 – къаман нигат – шоай дегашца г1алг1ай маьрша нах хилар, массавар а цу хана герз леладеш хиннавале а: «Геттара к1езига кховдар цу хана шалташкеи, тепчашкеи. Ч1оагг1а харцо котъяьлча мара яхацар уж беттара. «Цу хана г1алг1ашта юкъе к1езига нийслора цу тайпара моттигаш, к1езиг-мезига долчоа сатоха низ кхоачар,…» (35 оаг1ув)

Цу нигатаца нийслуш да ший караг1 саг веннача Наьсара къоньгашта ду хьиехар: « - Саг мишта ваха веза хой шоана?... Ваха веза, хьаьнала къа а хьегаш, хьадаьр лора а деш, Дала шийна денначох хам а беш. Шийга хьакхаьчача х1аман сага хьурмат дича, из дуккхаза соввоаккхаргва Дала. Лоацца аьлча, ше хьадаьчох кхоачам бе беза, наьха на1ар т1а деха ца ухаш. Вай даьша яьхад: «Деха на1арга ваха, 1о ца та1а, къахьийга, дег1 то1адар тол»… Ханнахьа 1овижа веза, 1урре г1атта веза. Ханнахьа 1овижар кхаь вонах ваьннав, ханнахьа г1аттар кхаь диках кхийннав, яхаш да…». (62 оаг1ув)

«Маьржа я1, х1анзарча вай ноахала ма иэшаш хьиехар да-кх цу абзацо кхайкадер! Х1ара 1ийрана, х1ара сайрана берригача Мехка хозаш д1акхайкаде дезар из. Х1ара сага (г1алг1ачоа) дега чу 1очудолла дезар из.

«Кхича къамий яздархоша (кхиметтале ц1ихезача Пушкина, Лермонтовс, Толстойс) вай кавказхой оамалех, хьаштех, нигитех яздаьр ма гаьна а хиннад-кх бакъдолчоа. Т1ехьнахьардар гуш хиннад царна, чухье гуш хиннаяц.

«Крепостное право» яхача харц низо то1адаь, г1елдаь, гуораоттадаь, цхьаккха бокъо йоацаш, е из бокъо дунен т1а йий а ца ховш болча шой къахьегамхошца дусташ хиннад цар кортамукъа баха 1емача кавказхой вахар. Цецбаьнна а хиннаб цхьалха нах иштта хилара, хила йиш хилар а.

Даьра цу Пушкина, Лермонтова, Толстойна, уллув ваг1аш Матиев 1аббас хиннаваларе, уж к1оаргаг1а кховдарг ма бар.

Цар йоазонаш 1одийшача вай герзага кховда кийча, ц1ий хьаштдолаш да. 1аббаса дика хов из мишта хиннад. …Ший караг1 Жабал валар мишта хилар д1адувц Наьсара къонгашка:

« - Ца ховш, г1аттий топ яьнна, са кара х1ама доацаш, хилар из. Далла ма хой из, цун метте се-м хулийтаргвар!» 64 оаг1ув.

Шийна караг1даьнначох ше воккхийвеш, курал еш вац Наьсар – г1айг1а, бала, венначох доглазар, юхь1аьржало, дехкевалар да цунга.

Диеша чам болаш 1о а диешалуш, диешачоа цу яхача заман г1алг1ай вахар шие мадарра хьалхишка 1о а дуллаш роман да ер, цхьа говза яздаь цу хана баьхача г1алг1аех дола справочник, ала йиш йолаш.

Тахан тамашне цхьа керда ха эттай вайна: вай къаман цхьоаг1о ч1оаг1ъеш, бартбеш мел хинна х1ама каглуш латт. 1илманхоша бакъяц из – цивилизаци я из, йоах.

Къаман юкъе ба-м ба нах, кагбала ца тугаш, шоай къама эзделах буоха ца тугаш, даьша еттача ларда т1а латташ. Царна накъадаргда «Аьттув» яха роман. Цар сакъердаргда, цар чулоацаргда цаховр. Къаман бакъйола элита уж нах ба.

Масала, тормаз хьа а ийккха, мухале чухьийддий мешен. Шофер говза а хуле, диенал долаш а хуле, цуо из мешен к1алт1а ца йуожийташ 1олохе, шаьрача яьккха а мег. Цун тара къаман бакъйолча элитас (рузкъан элитас яхац аз, яхьан элитас ях) вай къам юха ший нийсача наькъа т1а дерзаде а мег, замах пайдане мел дар хьа а эцаш, зуламе, б1еха, харц мелдар дута а дуташ. Из хургда г1алг1ай къаман яхьан элита барта а хуле, сабаре а, диенале а хуле.

Г1алг1ай мотт а бувцаш, г1алг1ай эздел а кхоабаш, ах миллион долча къаман юкъе, б1аь диезал хуле, г1алг1ай вахар метта оттаргда.

Царна накъадаргда Матиев 1аббаса «Аьттув».



Июнь 2013 шу.

Коазой 1ийса.


P.S. Романа редактора хьалхишка бехказа вала лов суона, хьоа ца варах. Вай х1анз лартта болх беш редактораш хила а хилац, Хамхой Вахеи, Ноакастхой Хаважи мара. Х1аьта Ваха укх романа редактор а ва. Сайгар доаг1ачоа Вахийна баркал ала воал со.